ยินดีต้อนรับสู่โลกแห่งการล้มละลาย (Insolvency)!

ในการทำธุรกิจ บริษัทอาจประสบปัญหาทางการเงินอย่างรุนแรงได้ ในทางกฎหมายบริษัท เรื่องนี้จะอยู่ภายใต้การกำกับดูแลของ ภาวะล้มละลายและการบริหารจัดการทรัพย์สิน (Insolvency and Administration) เมื่อธุรกิจประสบปัญหาทางการเงินอย่างรุนแรง กฎหมายว่าด้วยภาวะล้มละลายของบริษัทจะมีกลไกเพื่อช่วยกอบกู้บริษัทให้เป็นกิจการที่ดำเนินต่อไปได้ (Going concern) หรือในกรณีที่ไม่สามารถกอบกู้ได้ ก็จะมีกระบวนการชำระบัญชีสะสางกิจการและจัดสรรทรัพย์สินให้แก่บรรดาเจ้าหนี้อย่างเป็นธรรม

1. ภาวะล้มละลาย (Insolvency) คืออะไรกันแน่?

ในทางกฎหมาย บริษัทจะถือว่า เข้าสู่ภาวะล้มละลาย (Insolvent) เมื่อไม่สามารถชำระหนี้สินได้ ซึ่งการประเมินภาวะล้มละลายของบริษัทจะใช้บททดสอบทางกฎหมายหลัก 2 ประการ:

1. การทดสอบกระแสเงินสด หรือความสามารถในทางการค้า (The Cash Flow Test / Commercial Inability): บริษัทไม่สามารถชำระหนี้สินได้ตามกำหนดเมื่อถึงกำหนดชำระตามปกติของธุรกิจ

2. การทดสอบงบดุล (The Balance Sheet Test): มูลค่าทรัพย์สินของบริษัทมีน้อยกว่าจำนวนหนี้สิน โดยคำนึงถึงหนี้สินที่อาจเกิดขึ้น (Contingent liabilities) และหนี้สินในอนาคต (Prospective liabilities) ด้วย

ทบทวนสั้นๆ: บททดสอบทั้งสอง

• การทดสอบกระแสเงินสด: ไม่สามารถชำระหนี้ที่ถึงกำหนดชำระในปัจจุบันได้
• การทดสอบงบดุล: หนี้สินรวมมากกว่าสินทรัพย์รวม

2. การบริหารจัดการทรัพย์สิน (Administration): กลไกกอบกู้กิจการ

Administration เป็นทางเลือกที่นำมาใช้แทนการชำระบัญชี โดยมีวัตถุประสงค์หลักตามกฎหมายเพื่อช่วย กอบกู้บริษัทให้เป็นกิจการที่ดำเนินต่อไปได้ (Going concern) หากการกอบกู้กิจการไม่อาจทำได้ในทางปฏิบัติ เป้าหมายจะเปลี่ยนไปเป็นการสร้างผลลัพธ์ที่ดีขึ้นแก่เจ้าหนี้ของบริษัทโดยรวม มากกว่าผลลัพธ์ที่น่าจะได้จากการชำระบัญชีในทันที หรือเป็นการจำหน่ายทรัพย์สินเพื่อนำเงินมาจัดสรรให้แก่เจ้าหนี้มีหลักประกันหรือเจ้าหนี้บุริมสิทธิตั้งแต่หนึ่งรายขึ้นไป

ผู้บริหารแผน (The Administrator)

ผู้บริหารแผน (Administrator) จะต้องเป็นผู้ประกอบวิชาชีพด้านการล้มละลายที่มีคุณสมบัติถูกต้อง (Qualified insolvency practitioner) เมื่อได้รับการแต่งตั้งแล้ว ผู้บริหารแผนจะมีสถานะเป็นเจ้าพนักงานของศาลและเป็นตัวแทนของบริษัท โดยจะเข้ามาควบคุมดูแลและบริหารงานแทนคณะกรรมการบริษัทอย่างแท้จริง

การพักชำระหนี้ตามกฎหมาย (The Statutory Moratorium)

เมื่อมีการยื่นหรือทำคำร้องขอเข้าสู่กระบวนการ Administration การพักชำระหนี้ตามกฎหมาย (Statutory moratorium) จะมีผลบังคับใช้ทันที การคุ้มครองทางกฎหมายนี้จะระงับกระบวนการทางกฎหมายทั้งหมดที่กระทำต่อบริษัท:
• ห้ามเริ่มหรือดำเนินกระบวนพิจารณาคดีทางกฎหมายหรือการฟ้องร้องใดๆ ต่อบริษัท เว้นแต่จะได้รับความยินยอมจากผู้บริหารแผนหรือได้รับอนุญาตจากศาล
• เจ้าหนี้ไม่สามารถบังคับหลักประกัน หรือยึดทรัพย์สินตามสัญญาเช่าซื้อหรือสัญญาเช่ากลับคืนไปได้
• ไม่สามารถผ่านมติหรือยื่นคำร้องเพื่อชำระบัญชีเลิกบริษัทได้
ระยะพักชำระหนี้นี้ช่วยให้บริษัทมีเวลาหายใจที่จำเป็นอย่างยิ่งในการวางแผนและจัดทำกลยุทธ์กอบกู้กิจการ

การแต่งตั้งผู้บริหารแผน

การแต่งตั้งผู้บริหารแผนสามารถกระทำได้ผ่าน 2 ช่องทางหลัก:
1. การแต่งตั้งโดยศาล: การยื่นคำร้องต่อศาลโดยตัวบริษัท, กรรมการ, เจ้าหนี้ตั้งแต่หนึ่งรายขึ้นไป หรือหลายฝ่ายร่วมกัน โดยแสดงให้เห็นว่าบริษัทไม่สามารถชำระหนี้ได้ หรือมีแนวโน้มว่าจะไม่สามารถชำระหนี้ได้ และกระบวนการ Administration มีแนวโน้มที่จะบรรลุวัตถุประสงค์ตามกฎหมาย
2. การแต่งตั้งนอกศาล: กระบวนการทางบริหารที่รวดเร็วกว่าโดยไม่ต้องผ่านศาล ซึ่งดำเนินการได้โดยผู้ถือหลักประกันลอยตัวที่มีสิทธิ (Qualifying floating charge) หรือดำเนินการโดยตรงโดยบริษัทหรือกรรมการของบริษัท

อำนาจและหน้าที่ของผู้บริหารแผน

อำนาจ: ผู้บริหารแผนได้รับมอบอำนาจการบริหารจัดการตามกฎหมายอย่างกว้างขวาง รวมถึงอำนาจในการ:
• บริหารและดำเนินธุรกิจของบริษัทต่อไป
• ได้มา ขาย หรือจำหน่ายจ่ายโอนทรัพย์สินของบริษัท
• กู้ยืมเงินและให้หลักประกันเหนือทรัพย์สินของบริษัท
• แต่งตั้ง ว่าจ้างต่อ หรือเลิกจ้างพนักงาน รวมถึงถอดถอนหรือแต่งตั้งกรรมการบริษัท
• ดำเนินการใดๆ ทั้งปวงที่จำเป็นหรือเกี่ยวเนื่องกับการบริหารจัดการกิจการของบริษัท

หน้าที่: ผู้บริหารแผนมีหน้าที่ตามกฎหมายและหน้าที่ตามความไว้วางใจ (Fiduciary duties) ที่ครอบคลุมอย่างเคร่งครัด:
• ต้องปฏิบัติหน้าที่เพื่อประโยชน์ของเจ้าหนี้ของบริษัทโดยรวม โดยไม่เลือกปฏิบัติหรือให้ประโยชน์แก่เจ้าหนี้รายใดรายหนึ่งหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งเป็นพิเศษ
• ต้องปฏิบัติหน้าที่ให้รวดเร็วและมีประสิทธิภาพเท่าที่จะสามารถทำได้ในทางปฏิบัติอย่างสมเหตุสมผล
• ต้องนำเสนอข้อเสนออย่างเป็นทางการในการบรรลุวัตถุประสงค์ตามกฎหมายของ Administration ต่อเจ้าหนี้เพื่อขอความเห็นชอบ

3. การชำระบัญชี (Liquidation หรือ Winding Up)

การชำระบัญชี (Liquidation หรือ Winding up) คือกระบวนการทางกฎหมายที่ทำให้การมีอยู่ของบริษัทสิ้นสุดลง ผู้ชำระบัญชี (Liquidator) จะได้รับการแต่งตั้งเข้ามาเพื่อรวบรวมและจำหน่ายทรัพย์สินของบริษัท นำเงินไปชำระหนี้สินตามลำดับความสำคัญที่กฎหมายกำหนด และจัดสรรเงินส่วนเกินที่เหลืออยู่ให้แก่ผู้ถือหุ้นก่อนที่บริษัทจะถูกจดทะเบียนเลิกกิจการอย่างเป็นทางการ

ก. การชำระบัญชีโดยสมัครใจ (Voluntary Liquidation)

การชำระบัญชีโดยสมัครใจเริ่มต้นขึ้นโดยมติของผู้ถือหุ้น (Members) ของบริษัท ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบที่แตกต่างกันชัดเจน:

1. Members’ Voluntary Liquidation (MVL): ใช้เฉพาะสำหรับบริษัทที่ มีสถานะทางการเงินปกติ (Solvent) เท่านั้น ก่อนที่จะมีการผ่านมติให้ชำระบัญชีเลิกกิจการ กรรมการจะต้องทำ คำแถลงความสามารถในการชำระหนี้ (Declaration of Solvency) อย่างเป็นทางการ โดยระบุความเห็นว่าบริษัทจะสามารถชำระหนี้สินทั้งหมดได้ครบถ้วน พร้อมทั้งดอกเบี้ยตามกฎหมาย ภายในระยะเวลาที่กำหนด (ไม่เกิน 12 เดือน) จากนั้นผู้ถือหุ้นจะลงมติพิเศษให้เลิกบริษัทและแต่งตั้งผู้ชำระบัญชี

2. Creditors’ Voluntary Liquidation (CVL): ใช้เมื่อบริษัทอยู่ใน ภาวะล้มละลาย (Insolvent) กรรมการตระหนักดีว่าบริษัทไม่สามารถดำเนินกิจการต่อไปได้เนื่องจากภาระหนี้สิน และไม่สามารถทำคำแถลงความสามารถในการชำระหนี้ได้ ผู้ถือหุ้นจึงลงมติพิเศษให้เลิกบริษัท และเจ้าหนี้จะได้รับสิทธิในการเสนอชื่อและแต่งตั้งผู้ชำระบัญชี รวมถึงจัดตั้งคณะกรรมการชำระบัญชี (Liquidation committee)

ข. การชำระบัญชีโดยบังคับ (Compulsory Liquidation)

การชำระบัญชีโดยบังคับคือการที่ศาลมีคำสั่งให้เลิกกิจการโดยตรงหลังจากมีการยื่นคำร้องขอให้มีคำสั่งเลิกบริษัท เหตุแห่งการสั่งชำระบัญชีโดยบังคับ ได้แก่:
• บริษัทไม่สามารถชำระหนี้ได้ (เป็นเหตุผลที่พบบ่อยที่สุด โดยมีหลักฐานจากการไม่ปฏิบัติตามหนังสือทวงถามหนี้ตามกฎหมาย (Statutory demand) หรือการที่เจ้าหนี้ตามคำพิพากษาไม่ได้รับการชำระหนี้จากการบังคับคดี)
• บริษัทได้ลงมติพิเศษขอให้ศาลสั่งให้เลิกบริษัท
• บริษัทไม่เริ่มดำเนินธุรกิจภายในกรอบระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด หรือหยุดดำเนินธุรกิจตลอดทั้งปี
• ศาลเห็นว่า มีความเป็นธรรมและสมควรอย่างยิ่ง (Just and equitable) ที่บริษัทนั้นควรถูกเลิกกิจการ

ข้อแตกต่าง: MVL กับ CVL

• MVL: บริษัทมีเงินจ่ายหนี้ (Solvent); ต้องมีคำแถลงความสามารถในการชำระหนี้โดยกรรมการ; ผู้ถือหุ้นเป็นผู้มีบทบาทหลักในการแต่งตั้งผู้ชำระบัญชี
• CVL: บริษัทล้มละลาย (Insolvent); ไม่สามารถทำคำแถลงความสามารถในการชำระหนี้ได้; เจ้าหนี้เป็นผู้ควบคุมการเลือกผู้ชำระบัญชี

4. ลำดับความสำคัญในการจ่ายเงินเมื่อชำระบัญชี

เมื่อบริษัทที่ล้มละลายถูกชำระบัญชี เงินที่ได้จากการจำหน่ายทรัพย์สินจะต้องถูกนำมาจัดสรรตามลำดับชั้นความสำคัญตามกฎหมายอย่างเข้มงวด:

1. เจ้าหนี้มีหลักประกันเฉพาะเจาะจง (Fixed charge creditors): เจ้าหนี้ที่มีหลักประกันเฉพาะเจาะจงเหนือทรัพย์สินที่ระบุได้แน่นอน (เช่น ที่ดินหรืออาคาร) จะได้รับชำระหนี้โดยตรงจากเงินสุทธิที่ได้จากการขายทรัพย์สินที่เป็นหลักประกันนั้น
2. ค่าใช้จ่ายในการชำระบัญชี: รวมถึงค่าตอบแทนวิชาชีพของผู้ชำระบัญชี และค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นในการเก็บรักษาและจำหน่ายทรัพย์สิน
3. เจ้าหนี้บุริมสิทธิ (Preferential creditors): หนี้สินที่กฎหมายกำหนดให้มีสิทธิได้รับชำระก่อน โดยทั่วไปได้แก่สิทธิเรียกร้องของลูกจ้างสำหรับค่าจ้างที่ค้างชำระ (ไม่เกินเพดานที่กฎหมายกำหนด) และค่าชดเชยวันหยุดพักผ่อนสะสม
4. เจ้าหนี้ผู้ถือหลักประกันลอยตัว (Floating charge creditors): เจ้าหนี้ที่มีหลักประกันลอยตัวเหนือทรัพย์สินทั่วไปหรือทรัพย์สินหมุนเวียนของบริษัท จะได้รับชำระหนี้จากกองทรัพย์สินส่วนที่เหลือของหลักประกันลอยตัว (โดยต้องอยู่ภายใต้การกันเงินสำรองตามกฎหมายไว้สำหรับเจ้าหนี้ไม่มีหลักประกัน)
5. เจ้าหนี้สามัญไม่มีหลักประกัน (Unsecured ordinary creditors): ซัพพลายเออร์ทางการค้า, ผู้ให้บริการ, ค่าเสียหายจากการผิดสัญญา และหนี้ส่วนที่ขาดซึ่งยังค้างชำระแก่เจ้าหนี้มีหลักประกัน
6. ดอกเบี้ยตามกฎหมาย: ดอกเบี้ยที่เกิดขึ้นจากหนี้สินนับตั้งแต่วันที่เริ่มกระบวนการชำระบัญชี
7. หนี้ที่ต้องเลื่อนการชำระ (Deferred debts): หนี้ที่ต้องจ่ายให้แก่ผู้ถือหุ้นในฐานะสมาชิกของบริษัท เช่น เงินปันผลที่มีการประกาศจ่ายแล้วแต่ยังไม่ได้จ่าย
8. ผู้ถือหุ้น (Members / Shareholders): การคืนทุนและทรัพย์สินส่วนเกินที่เหลือ โดยจัดสรรตามสิทธิที่ผูกอยู่กับหุ้นแต่ละประเภทตามข้อบังคับของบริษัท

5. สรุปประเด็นสำคัญ

• Insolvency: พิจารณาจากการทดสอบกระแสเงินสด (ไม่สามารถชำระหนี้ที่ถึงกำหนดได้) หรือการทดสอบงบดุล (หนี้สินมากกว่าสินทรัพย์)
• Administration: กลไกกอบกู้กิจการที่ให้การพักชำระหนี้ตามกฎหมาย (Statutory moratorium) เพื่อปกป้องบริษัท ในขณะที่ผู้บริหารแผนใช้อำนาจบริหารเพื่อกอบกู้กิจการหรือสร้างผลลัพธ์ที่ดีกว่าให้แก่เจ้าหนี้
• MVL: การชำระบัญชีเลิกกิจการกรณีบริษัทมีเงินพอจ่ายหนี้ ซึ่งเริ่มโดยมติผู้ถือหุ้นและต้องมีคำแถลงความสามารถในการชำระหนี้ตามกฎหมาย
• CVL: การชำระบัญชีเลิกกิจการกรณีบริษัทล้มละลาย ซึ่งเริ่มโดยมติผู้ถือหุ้นแต่เจ้าหนี้เป็นผู้ควบคุมการเลือกผู้ชำระบัญชี
• Compulsory Liquidation: การชำระบัญชีตามคำสั่งศาล ซึ่งมักมีสาเหตุมาจากการไม่สามารถชำระหนี้ได้ หรือด้วยเหตุผลแห่งความยุติธรรมและสมควรอย่างยิ่ง
• ลำดับความสำคัญในการจัดสรรเงิน: ลำดับที่เข้มงวด: ทรัพย์สินที่มีหลักประกันเฉพาะเจาะจง → ค่าใช้จ่ายในการชำระบัญชี → เจ้าหนี้บุริมสิทธิ → เจ้าหนี้ผู้ถือหลักประกันลอยตัว → เจ้าหนี้ไม่มีหลักประกัน → หนี้เลื่อนชำระ/ดอกเบี้ย → ผู้ถือหุ้น