ยินดีต้อนรับสู่ภาษีเงินได้ (IAS 12)!
สวัสดีครับ! ถ้าแค่คิดถึงเรื่องภาษีแล้วรู้สึกปวดหัว ไม่ต้องกังวลไปครับ คุณไม่ได้เป็นคนเดียวแน่นอน ในวิชา Strategic Business Reporting (SBR) เราจะเน้นไปที่มาตรฐาน IAS 12 ภาษีเงินได้ เป้าหมายของเราไม่ใช่การเปลี่ยนคุณให้กลายเป็นนักบัญชีภาษีอากร แต่คือการทำให้คุณเข้าใจว่าภาษีส่งผลกระทบต่อผลการดำเนินงานทางธุรกิจอย่างไร
ในบทนี้ เราจะมาดูกันว่าทำไมตัวเลขภาษีที่เราจ่ายให้รัฐบาล มักจะไม่ตรงกับ "ค่าใช้จ่ายภาษี" ในงบกำไรขาดทุน เราจะมาทำความรู้จักกับ ภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน (Current Tax) และเรื่องที่โด่งดัง (และบางทีก็ชวนสับสน) อย่าง ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (Deferred Tax) เรามาค่อยๆ แกะรอยไปทีละขั้นตอนกันเลย!
1. พื้นฐาน: ภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน (Current Tax)
Current Tax คือจำนวนภาษีเงินได้ที่ต้องจ่ายจริง (หรือที่ขอคืนได้) สำหรับปีปัจจุบัน โดยคำนวณจากกำไรทางภาษี ซึ่งคิดตามกฎเกณฑ์ที่กรมสรรพากรกำหนด (ไม่ใช่กฎทางบัญชีนะครับ!)
วิธีการบันทึกบัญชี:
เดบิต ค่าใช้จ่ายภาษี (งบกำไรขาดทุน)
เครดิต ภาษีเงินได้ค้างจ่าย (หนี้สินหมุนเวียน)
ทบทวนสั้นๆ: บางครั้งเราอาจจะประมาณการภาษีของปีที่แล้วไว้สูงหรือต่ำเกินไป เมื่อเราได้รับใบแจ้งหนี้ตัวจริง เราก็แค่ปรับปรุง "ส่วนที่เกิน/ขาด" นั้นในงบกำไรขาดทุนของปีปัจจุบัน เหมือนกับการที่ค่าน้ำค่าไฟปีที่แล้วมีการเรียกเก็บย้อนหลังหรือได้เงินคืนนั่นแหละครับ!
2. ทำความเข้าใจภาษีรอการตัดบัญชี (Deferred Tax): ทำไปทำไม?
รู้หรือไม่? กฎทางบัญชี (IFRS) และกฎทางภาษี (สรรพากร) มักจะมีความเห็นไม่ตรงกันในเรื่อง "เวลา" ที่ควรรับรู้รายได้หรือค่าใช้จ่าย สิ่งนี้ทำให้เกิดปัญหาเรื่องความเหลื่อมล้ำของช่วงเวลา (Timing difference)
หลักการ: ภาษีรอการตัดบัญชีคือภาษีที่จะต้องจ่ายหรือประหยัดได้ใน อนาคต อันเป็นผลมาจากรายการที่เกิดขึ้นใน ปัจจุบัน โดยยึดหลัก หลักการจับคู่รายได้กับค่าใช้จ่าย (Matching Principle) กล่าวคือ ถ้าเราบันทึกกำไรในวันนี้ เราก็ควรบันทึกค่าใช้จ่ายภาษีที่เกี่ยวข้องกับกำไรนั้นในวันนี้ด้วย แม้ว่าจะยังไม่ต้องจ่ายเงินสดจนกว่าจะถึงปีหน้าก็ตาม
เปรียบเทียบ: ลองนึกภาพว่าคุณซื้อกาแฟด้วยบัตรเครดิตวันนี้ คุณได้ "บริโภค" กาแฟไปแล้วตอนนี้ (กำไรทางบัญชี) แต่ยังไม่ได้จ่ายเงินสดออกไป (กำไรทางภาษี) คุณจึงมี "หนี้สินรอการตัดบัญชี" ที่ต้องไปจ่ายคืนบริษัทบัตรเครดิตในภายหลัง ภาษีรอการตัดบัญชีก็ทำงานในลักษณะเดียวกันเลยครับ!
3. ทีละขั้นตอน: วิธีสินทรัพย์/หนี้สิน (Asset/Liability Method)
ในการสอบ SBR เราจะคำนวณภาษีรอการตัดบัญชีโดยใช้ วิธีงบแสดงฐานะการเงิน (Balance Sheet approach) โดยเราจะเปรียบเทียบมูลค่าของ "สิ่งนั้น" ในสมุดบัญชี กับสิ่งที่สรรพากรมอง
ขั้นตอนที่ 1: มูลค่าตามบัญชี (Carrying Amount - CA)
คือมูลค่าของสินทรัพย์หรือหนี้สินที่ปรากฏในงบการเงินของคุณ (เช่น ราคาทุนหักด้วยค่าเสื่อมราคาสะสม)
ขั้นตอนที่ 2: ฐานภาษี (Tax Base - TB)
คือมูลค่าของสินทรัพย์หรือหนี้สินนั้นในมุมมองของกรมสรรพากร
ตัวอย่าง: สรรพากรอาจจะอนุญาตให้หัก "ค่าสึกหรอและค่าเสื่อมราคา" (Capital Allowances) แทนที่จะเป็นค่าเสื่อมราคาทางบัญชี ดังนั้นมูลค่าทางภาษีของเครื่องจักรจึงต่างจากมูลค่าทางบัญชี
ขั้นตอนที่ 3: ผลต่างชั่วคราว (Temporary Difference)
คำนวณส่วนต่าง: \( CA - TB = Temporary Difference \)
ขั้นตอนที่ 4: คำนวณยอดภาษีรอการตัดบัญชี
ใช้อัตราภาษี (อัตราที่คาดว่าจะใช้จริงเมื่อขายสินทรัพย์หรือชำระหนี้สินนั้น):
\( Temporary Difference \times Tax Rate = Deferred Tax Balance \)
4. ผลต่างที่ต้องเสียภาษี vs ผลต่างที่หักลดหย่อนภาษีได้
จุดนี้เป็นจุดที่นักศึกษามักจะสับสน นี่คือเทคนิคง่ายๆ ในการจำครับ:
สำหรับสินทรัพย์:
ถ้า มูลค่าตามบัญชี (CA) > ฐานภาษี (TB) = ผลต่างชั่วคราวที่ต้องเสียภาษี (Taxable Temporary Difference) ซึ่งจะนำไปสู่ หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTL)
เคล็ดลับการจำ: "Asset Higher? Tax is Nigher" (สินทรัพย์สูงกว่า? ภาษีในอนาคตยิ่งมาก)
ถ้า มูลค่าตามบัญชี (CA) < ฐานภาษี (TB) = ผลต่างชั่วคราวที่หักลดหย่อนได้ (Deductible Temporary Difference) ซึ่งจะนำไปสู่ สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTA)
สำหรับหนี้สิน:
ถ้า มูลค่าตามบัญชี (CA) > ฐานภาษี (TB) = ผลต่างชั่วคราวที่หักลดหย่อนได้ (Deductible Temporary Difference) ซึ่งจะนำไปสู่ สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTA)
ถ้า มูลค่าตามบัญชี (CA) < ฐานภาษี (TB) = ผลต่างชั่วคราวที่ต้องเสียภาษี (Taxable Temporary Difference) ซึ่งจะนำไปสู่ หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTL)
สรุปใจความสำคัญ: ถ้ากฎทางบัญชีทำให้สินทรัพย์ดู "ใหญ่กว่า" กฎภาษี นั่นหมายความว่าคุณอาจกำลังสร้างภาระภาษีในอนาคต (หนี้สิน) หากกฎทางบัญชีทำให้ดู "เล็กลง" คุณก็น่าจะกำลังสร้างผลประโยชน์ทางภาษีในอนาคต (สินทรัพย์)
5. รายการพิเศษในวิชา SBR
วิชา SBR จะนำคุณไปสู่สถานการณ์ที่ซับซ้อนขึ้น นี่คือหัวข้อหลักที่ควรทราบ:
ก. การตีราคาใหม่ (Revaluations)
เมื่อสินทรัพย์ถูกตีราคาเพิ่มขึ้น (เดบิต สินทรัพย์, เครดิต OCI) มูลค่าตามบัญชี (CA) จะเพิ่มขึ้น แต่ ฐานภาษี (TB) มักจะเท่าเดิม สิ่งนี้ทำให้เกิด หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTL)
กฎเหล็ก: เนื่องจากกำไรจากการตีราคาเข้าไปที่กำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จอื่น (OCI) ค่าใช้จ่ายภาษีที่เกี่ยวข้องก็ ต้อง เข้าไปที่ OCI ด้วย ห้ามเอาไปใส่ในงบกำไรขาดทุนเด็ดขาด!
ข. ผลขาดทุนทางภาษีที่ยังไม่ได้ใช้
ถ้าบริษัทมีผลขาดทุน มักจะสามารถนำผลขาดทุนนั้นไปลดภาษีในอนาคตได้ นี่ถือเป็น สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (DTA)
ข้อควรระวัง: คุณสามารถรับรู้สินทรัพย์นี้ได้ก็ต่อเมื่อ มีความเป็นไปได้ค่อนข้างแน่ (Probable) ว่าจะมีกำไรทางภาษีในอนาคตให้ใช้หักผลขาดทุนนั้นได้ ถ้าบริษัทกำลังย่ำแย่และน่าจะขาดทุนไปเรื่อยๆ คุณก็ไม่สามารถบันทึกสินทรัพย์รายการนี้ได้
ค. การรวมธุรกิจ (Groups)
เมื่อบริษัทแม่ซื้อบริษัทลูก สินทรัพย์มักจะถูกปรับมูลค่าเป็น มูลค่ายุติธรรม (Fair Value) ซึ่งทำให้มูลค่าตามบัญชีเพิ่มขึ้น แต่ฐานภาษีไม่เพิ่มตาม ดังนั้นคุณต้องรับรู้หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีในกระดาษทำการรวมงบการเงิน ซึ่ง DTL นี้จะส่งผลให้มูลค่าของ ค่าความนิยม (Goodwill) เพิ่มขึ้นด้วย!
6. ข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง
1. การคิดลดมูลค่า (Discounting): ห้ามนำสินทรัพย์หรือหนี้สินภาษีรอการตัดบัญชีมาคิดลดมูลค่าเด็ดขาด แม้ว่าภาษีนั้นจะต้องจ่ายอีก 20 ปีข้างหน้า IAS 12 ระบุให้ใช้จำนวนเงินที่ยังไม่ได้คิดลด
2. อัตราภาษี: อย่าใช้อัตราภาษีจากต้นปี ให้ใช้อัตราภาษีที่ มีการประกาศใช้หรือมีผลบังคับใช้ในทางปฏิบัติ (Substantively enacted) แล้ว ณ สิ้นรอบระยะเวลารายงาน
3. การหักกลบลบกัน (Offsetting): คุณจะหักกลบสินทรัพย์ภาษีกับหนี้สินภาษีได้ก็ต่อเมื่อมีสิทธิทางกฎหมายให้ทำได้เท่านั้น (โดยทั่วไปคือต้องเป็นหน่วยงานภาษีเดียวกัน)
7. ทบทวนด่วน: สรุปสุดท้าย
Current Tax: ขึ้นอยู่กับแบบแสดงรายการภาษีของปีนี้ บันทึกเป็นค่าใช้จ่ายและหนี้สิน
Deferred Tax: บันทึกเพื่อสะท้อนผลกระทบทางภาษีที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ใช้สูตร: \( (CA - TB) \times Tax Rate \)
P&L vs. OCI: ภาษีต้องตามรายการนั้นไป ถ้ากำไรอยู่ใน P&L ภาษีก็อยู่ใน P&L ถ้ากำไรอยู่ใน OCI (เช่น การตีราคาใหม่) ภาษีก็ต้องอยู่ใน OCI
การรับรู้ DTA: รับรู้สินทรัพย์ภาษีจากผลขาดทุนได้ก็ต่อเมื่อมีกำไรในอนาคต "ที่เป็นไปได้ค่อนข้างแน่" เท่านั้น
ไม่ต้องกังวลถ้าเรื่องนี้ดูยากในตอนแรก! ยิ่งคุณฝึกเปรียบเทียบระหว่าง "มูลค่าทางบัญชี" (CA) กับ "มูลค่าทางภาษี" (TB) บ่อยๆ คุณจะเริ่มคุ้นเคยและมองเห็นภาพมากขึ้นเอง คุณทำได้แน่นอนครับ!