Income taxes and deferred tax

บทนำสู่ภาษีเงินได้

ยินดีต้อนรับเข้าสู่บทที่สำคัญที่สุดบทหนึ่งในเส้นทางการเรียน F2 ของคุณ! ภาษีเงินได้เป็นหัวข้อที่นักศึกษาหลายคนรู้สึกว่าน่าหวั่นใจในตอนแรก แต่ไม่ต้องกังวลไปนะ—เมื่อไหร่ที่คุณเข้าใจเหตุผลเบื้องหลังของกฎระเบียบต่างๆ ทุกอย่างจะเริ่มกระจ่างขึ้นเอง ในบทนี้ เราจะไม่เพียงแค่ดูว่าบริษัทจ่ายเงินสดให้รัฐบาลเท่าไหร่ แต่เราจะมาดูเรื่อง ภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน (Current Tax) และ ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (Deferred Tax) เพื่อให้แน่ใจว่างบการเงินของเราเป็นไปตาม เกณฑ์คงค้าง (Accruals Concept) ซึ่งจะช่วยจับคู่ค่าใช้จ่ายภาษีให้สอดคล้องกับกำไรที่เกิดขึ้นในรอบระยะเวลาเดียวกัน

ลองจินตนาการดูนะ: หากวันนี้คุณได้รับโบนัสแต่ยังไม่ต้องเสียภาษีจนกว่าจะถึงปีหน้า ในบัญชีของคุณวันนี้ก็ยังควรแสดงให้เห็นว่าคุณมี "ภาระภาษี" ที่ต้องจ่าย นั่นแหละคือหัวใจสำคัญของภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี!

1. ภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน (Current Tax)

ภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน คือจำนวนภาษีเงินได้ที่บริษัทคาดว่าจะต้องจ่ายให้กับหน่วยงานจัดเก็บภาษีสำหรับปีปัจจุบัน โดยคำนวณจาก กำไรทางภาษี (Taxable Profit) ซึ่งมักจะแตกต่างจาก กำไรทางบัญชี (Accounting Profit) เนื่องจากกฎหมายภาษีและมาตรฐานการรายงานทางการเงิน (IFRS) มีกฎเกณฑ์ที่ต่างกันในการพิจารณาว่าอะไรคือรายได้หรือค่าใช้จ่าย

วิธีการคำนวณภาระภาษีเงินได้งวดปัจจุบัน

ในการหาค่าใช้จ่ายภาษีรวมในงบกำไรขาดทุน (P&L) เรามักจะต้องทำการคำนวณ 3 ขั้นตอนง่ายๆ ดังนี้:

1. ประมาณการภาษีสำหรับ ปีปัจจุบัน
2. ย้อนดู ปีที่ผ่านมา ว่าเราประมาณการภาษีไว้สูงเกินไปหรือต่ำเกินไปหรือไม่?
3. รวมตัวเลขทั้งหมดเข้าด้วยกัน

สูตรการคำนวณ:
\( \text{Tax Expense} = \text{Current Year Estimate} + \text{Under-provision from last year} \)
หรือ
\( \text{Tax Expense} = \text{Current Year Estimate} - \text{Over-provision from last year} \)

กล่องทบทวนด่วน:
หากงบทดลองแสดง ยอดเดบิต (Debit balance) ในบัญชีภาษี หมายความว่าปีที่แล้วเรา จ่ายภาษีไว้น้อยไป (Under-provision) ซึ่งจะทำให้ค่าใช้จ่ายของปีนี้เพิ่มขึ้น
หากงบทดลองแสดง ยอดเครดิต (Credit balance) ในบัญชีภาษี หมายความว่าปีที่แล้วเรา จ่ายภาษีไว้เกินไป (Over-provision) ซึ่งจะช่วยลดค่าใช้จ่ายของปีนี้ลง

2. แนวคิดเรื่องภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (Deferred Tax)

ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีมักเป็นส่วนที่ดู "น่ากลัว" สำหรับนักศึกษา แต่มันเป็นเพียงการปรับปรุงทางบัญชีเพื่อจัดการกับ ผลต่างชั่วคราว (Timing Differences) ซึ่งเป็นการรับรู้ผลกระทบทางภาษีในอนาคตจากรายการค้าที่เกิดขึ้นในวันนี้

ทำไมถึงเกิดขึ้น?
เหตุผลที่พบบ่อยที่สุดคือความแตกต่างระหว่าง ค่าเสื่อมราคา (Depreciation) (ทางบัญชี) และ ค่าเผื่อทางภาษี/ค่าเสื่อมราคาทางภาษี (Capital Allowances) (ตามกฎหมายภาษี)
- ทางบัญชี: เรากระจายต้นทุนของเครื่องจักรออกไป 10 ปี
- ทางภาษี: รัฐบาลอาจให้สิทธิประโยชน์ทางภาษี 100% ในปีที่ 1 เพื่อกระตุ้นการลงทุน

สิ่งนี้สร้าง "ช่องว่าง" ขึ้นมา และภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีจะเข้ามาเชื่อมช่องว่างนั้นเพื่อให้ค่าใช้จ่ายภาษีในงบกำไรขาดทุนดูสอดคล้องกับกำไรที่แสดงไว้

การเปรียบเทียบ: บัตรเครดิต
ลองจินตนาการว่าคุณซื้ออาหารมื้อหรูด้วยบัตรเครดิต คุณได้รับประทานอาหารอร่อยไปแล้ว (เปรียบเสมือนกำไร) แต่คุณยังไม่ได้จ่ายเงินสด (เปรียบเสมือนภาษี) ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี ก็เหมือนกับรายการ "รอการยืนยัน" ในแอปธนาคารของคุณ คุณยังไม่ได้จ่ายมันตอนนี้ แต่คุณรู้อยู่แล้วว่าสุดท้ายคุณต้องจ่าย!

3. วิธีการทางงบแสดงฐานะการเงิน (IAS 12)

มาตรฐาน IAS 12 ใช้วิธีที่เรียกว่า Liability Method แทนที่จะดูที่งบกำไรขาดทุน เราจะเปรียบเทียบมูลค่าของสินทรัพย์และหนี้สินในงบแสดงฐานะการเงินแทน

คำศัพท์สำคัญที่ต้องรู้:

มูลค่าตามบัญชี (Carrying Amount - CA): มูลค่าของสินทรัพย์หรือหนี้สินที่บันทึกในสมุดบัญชี
ฐานภาษี (Tax Base - TB): มูลค่าของสินทรัพย์หรือหนี้สินนั้นตามหลักเกณฑ์ทางภาษี

ผลต่างชั่วคราว (Temporary Difference): ความแตกต่างระหว่าง CA และ TB

กฎเหล็กสำหรับผลต่างชั่วคราว:

1. ถ้า มูลค่าตามบัญชีของสินทรัพย์ > ฐานภาษีของสินทรัพย์ = ผลต่างชั่วคราวที่ต้องเสียภาษี (Taxable Temporary Difference) (สิ่งนี้จะก่อให้เกิด หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี)
2. ถ้า มูลค่าตามบัญชีของสินทรัพย์ < ฐานภาษีของสินทรัพย์ = ผลต่างชั่วคราวที่นำไปหักลดหย่อนภาษีได้ (Deductible Temporary Difference) (สิ่งนี้จะก่อให้เกิด สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี)

เคล็ดลับความจำ: "AL-LO"
Asset Large = Liability Owed (หาก CA ของสินทรัพย์มากกว่า TB คุณจะมีภาระเป็นหนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี)

4. ขั้นตอนการคำนวณภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี

ไม่ต้องกังวลหากดูเหมือนจะซับซ้อน! แค่ทำตาม 5 ขั้นตอนนี้ทุกครั้ง:

ขั้นตอนที่ 1: ระบุมูลค่าตามบัญชี (CA) ของสินทรัพย์/หนี้สิน
ขั้นตอนที่ 2: ระบุฐานภาษี (TB)
ขั้นตอนที่ 3: หาผลต่างชั่วคราว (CA ลบ TB)
ขั้นตอนที่ 4: นำผลต่างไปคูณกับ อัตราภาษี ค่าที่ได้คือ ยอดคงเหลือปลายงวด สำหรับงบแสดงฐานะการเงิน
ขั้นตอนที่ 5: เปรียบเทียบ ยอดคงเหลือปลายงวด กับ ยอดคงเหลือต้นงวด ส่วนต่างที่เปลี่ยนแปลงไปคือนำไปบันทึกในงบกำไรขาดทุน (P&L)

ตัวอย่าง:
เครื่องจักรมี CA เท่ากับ \$100,000 และ TB เท่ากับ \$70,000 อัตราภาษีคือ 20%
1. ผลต่าง = \( \$100,000 - \$70,000 = \$30,000 \)
\n2. หนี้สินภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี = \( \$30,000 \times 20\% = \$6,000 \)
\nหากเราไม่มีภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีเมื่อปีที่แล้ว รายการที่จะต้องบันทึกในงบกำไรขาดทุนคือ \$6,000

ข้อสรุปที่สำคัญ:

ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีไม่ใช่ "ใบแจ้งหนี้จริง" ที่คุณต้องจ่ายวันนี้ แต่มันคือการตั้งสำรองภาษีที่จะต้องจ่ายในอนาคต (ในกรณีที่เป็นหนี้สิน) หรือภาษีที่ประหยัดได้ (ในกรณีที่เป็นสินทรัพย์)

5. ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีกับการตีราคาสินทรัพย์ใหม่

นี่เป็นหัวข้อที่ชอบออกสอบใน CIMA F2! เมื่อบริษัทตีราคาสินทรัพย์ใหม่ให้สูงขึ้น มูลค่าตามบัญชี (CA) จะเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม โดยปกติแล้วหน่วยงานภาษีจะไม่นำการตีราคาใหม่นี้มาคำนวณจนกว่าจะขายสินทรัพย์นั้นจริงๆ

กฎสำคัญ: เนื่องจากการกำไรจากการตีราคาใหม่จะถูกบันทึกไว้ใน กำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จอื่น (Other Comprehensive Income - OCI) และ ส่วนเกินทุนจากการตีราคา (Revaluation Surplus) ดังนั้นภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีที่เกี่ยวข้องกับการตีราคาใหม่นี้ จะต้องบันทึกใน OCI ด้วยเช่นกัน

ข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง:
อย่าบันทึกภาษีจากการตีราคาสินทรัพย์ใหม่เข้าไปในงบกำไรขาดทุน (P&L)! ภาษีจะต้องบันทึกตามรายการที่เกี่ยวข้อง การตีราคาใหม่ไปที่ OCI ดังนั้นภาษีที่เกี่ยวข้องก็ต้องไปที่ OCI ด้วย

6. สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชี (Deferred Tax Assets - DTA)

สินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีเปรียบเสมือน "คูปองภาษี" สำหรับอนาคต เกิดขึ้นเมื่อคุณจ่ายภาษีไปมากเกินไปในปัจจุบัน หรือมีผลขาดทุนสะสมที่สามารถยกไปใช้ในอนาคตได้

รู้หรือไม่?
คุณจะสามารถบันทึกสินทรัพย์ภาษีเงินได้รอการตัดบัญชีได้ต่อเมื่อ มีความเป็นไปได้ค่อนข้างแน่ (Probable) ว่าจะมีกำไรทางภาษีในอนาคตให้ใช้คูปองนั้น หากบริษัทกำลังจะเจ๊งหรือคาดว่าจะไม่มีกำไรอีกต่อไป คุณจะไม่สามารถบันทึกสินทรัพย์นี้ได้ เพราะคุณจะไม่มีวันได้ใช้ "คูปอง" นั้นเลย

7. สรุปและรายการตรวจสอบด่วน

ก่อนที่จะไปบทถัดไป ตรวจสอบให้มั่นใจว่าคุณสามารถทำสิ่งเหล่านี้ได้:

• ปรับปรุงค่าใช้จ่ายภาษีงวดปัจจุบันสำหรับรายการจ่ายเกิน/จ่ายขาดจากปีก่อนหน้า
• คำนวณฐานภาษี (Tax Base) ของสินทรัพย์ได้ (ปกติคือ ต้นทุน ลบ ค่าเสื่อมราคาทางภาษี)
• ระบุได้ว่าผลต่างเป็น ผลต่างชั่วคราวที่ต้องเสียภาษี (หนี้สิน) หรือ ผลต่างชั่วคราวที่นำไปหักลดหย่อนภาษีได้ (สินทรัพย์)
• ใช้อัตราภาษีคูณกับผลต่างเพื่อหายอดในงบแสดงฐานะการเงินได้
• จำไว้ว่าภาษีจากการตีราคาสินทรัพย์ต้องอยู่นอกงบกำไรขาดทุน โดยไปรวมอยู่ใน กำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จอื่น (OCI)

คำให้กำลังใจทิ้งท้าย:
เรื่องภาษีเป็นเรื่องของตรรกะ หากมูลค่าทางบัญชีสูงกว่ามูลค่าทางภาษี แสดงว่าคุณได้ "เลื่อน" การจ่ายภาษีออกไป ซึ่งก็คือการสร้างภาระหนี้สินนั่นเอง หากคุณยึดแนวคิดหลักนี้ไว้ได้ คุณจะเชี่ยวชาญเรื่องนี้ในเวลาไม่นานแน่นอน!