Related party disclosures

ยินดีต้อนรับสู่โลกแห่งการเปิดเผยข้อมูลรายการระหว่างกัน!

สวัสดีครับทุกคน! วันนี้เราจะมาเจาะลึกมาตรฐานการบัญชีฉบับที่ 24 (HKAS 24) เรื่อง การเปิดเผยข้อมูลเกี่ยวกับบุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้องกัน ฟังดูเผินๆ บทนี้อาจจะดูเหมือนเป็นเรื่องของการ "เขียนเล่า" เพราะเน้นไปที่หมายเหตุประกอบงบการเงินมากกว่าการบันทึกรายการบัญชีที่ซับซ้อน แต่เชื่อเถอะว่านี่คือหนึ่งในหัวข้อที่สำคัญที่สุดของวิชาการรายงานทางการเงินในการสอบ HKICPA QP เลยล่ะ

ทำไมถึงสำคัญน่ะเหรอ? ก็เพราะในโลกธุรกิจ "คุณรู้จักใคร" นั้นสำคัญมาก! นักลงทุนต้องการทราบว่ากำไรของบริษัทมาจากประสิทธิภาพการดำเนินงานจริงๆ หรือเป็นเพียงเพราะพี่ชายของ CEO ยอมขายวัตถุดิบให้ในราคาลดพิเศษกันแน่ บทนี้จะช่วยให้เรามั่นใจในเรื่อง ความโปร่งใส (Transparency) เพื่อให้งบการเงินสะท้อนความจริงทั้งหมดออกมา

1. แนวคิดหลักคืออะไร?

เป้าหมายหลักของ HKAS 24 คือเพื่อให้มั่นใจว่าข้อมูลในงบการเงินมีการเปิดเผยสิ่งที่จำเป็น เพื่อให้ผู้อ่านงบสังเกตเห็นถึงความเป็นไปได้ที่ฐานะทางการเงินและผลการดำเนินงานของกิจการอาจได้รับผลกระทบจากการมีอยู่ของ บุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้องกัน

ข้อควรจำ: HKAS 24 เน้นที่ การเปิดเผยข้อมูล (Disclosure) ไม่ใช่วิธีการตีมูลค่ารายการ กฎข้อนี้ไม่ได้บอกให้คุณไปแก้ตัวเลขบนหน้างบดุล แต่บอกให้คุณอธิบายที่มาที่ไปของตัวเลขเหล่านั้นในหมายเหตุประกอบงบการเงินต่างหาก

2. ใครคือ "บุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้องกัน"?

ถ้ารู้สึกว่ารายชื่อข้างล่างนี้ยาวจัง ไม่ต้องกังวลนะ ให้ลองจินตนาการว่าเป็นเหมือนแผนผังครอบครัวดู คู่สัญญาจะถือว่ามีความเกี่ยวข้องกันกับกิจการหากเข้าข่าย 2 กลุ่มนี้: บุคคล (People) หรือ กิจการ (Entities)

A. บุคคลที่เป็นบุคคลที่เกี่ยวข้องกัน

บุคคล (หรือสมาชิกในครอบครัวใกล้ชิด) จะถือว่าเกี่ยวข้องกันกับกิจการที่รายงาน หากบุคคลนั้น:
1. มี อำนาจควบคุม (Control) หรือ อำนาจควบคุมร่วม (Joint Control) ในกิจการ (เช่น ผู้ถือหุ้นรายใหญ่)
2. มี อิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญ (Significant Influence) ต่อกิจการ (โดยปกติคือการถือหุ้นที่มีสิทธิออกเสียง \( 20\% \) ถึง \( 50\% \))
3. เป็นหนึ่งใน บุคลากรจัดการสำคัญ (Key Management Personnel - KMP) ของกิจการหรือของบริษัทแม่

"สมาชิกในครอบครัวใกล้ชิด" คือใคร?
คือผู้ที่มีอิทธิพลหรือได้รับอิทธิพลจากบุคคลนั้นในการติดต่อกับกิจการ โดยปกติมักจะประกอบด้วย:
• คู่สมรส หรือคู่ชีวิตของบุคคลนั้น
• บุตรของบุคคลนั้น หรือบุตรของคู่สมรส/คู่ชีวิต
• ผู้อยู่ในอุปการะของบุคคลนั้น หรือของคู่สมรส/คู่ชีวิต

B. กิจการที่เป็นกิจการที่เกี่ยวข้องกัน

กิจการ จะถือว่ามีความเกี่ยวข้องกันกับกิจการที่รายงาน หาก:
1. เป็นสมาชิกใน กลุ่มบริษัทเดียวกัน (บริษัทแม่, บริษัทย่อย และบริษัทร่วมสายเดียวกัน)
2. เป็น บริษัทร่วม (Associate) หรือ กิจการร่วมค้า (Joint Venture) ของกันและกัน
3. ทั้งสองกิจการเป็น กิจการร่วมค้า ของบุคคลที่สามรายเดียวกัน
4. กิจการหนึ่งเป็น กิจการร่วมค้า ของบริษัทที่สาม และอีกกิจการหนึ่งเป็น บริษัทร่วม ของบริษัทที่สามนั้นด้วย
5. กิจการนั้นถูกควบคุมหรือควบคุมร่วมโดย บุคคล ที่ระบุไว้ในหัวข้อ "บุคคล" ข้างต้น

ช่วงเปรียบเทียบ! ให้คิดว่า "บริษัทร่วมสายเดียวกัน" (Fellow Subsidiary) เหมือนพี่น้องท้องเดียวกัน คุณทั้งคู่ถูก "ควบคุม" โดยพ่อแม่คนเดียวกันจึงถือว่าเกี่ยวข้องกัน ส่วน "บริษัทร่วม" (Associate) เหมือนลูกพี่ลูกน้อง—มีความสัมพันธ์กันนะ แต่ไม่แน่นแฟ้นเท่าพี่น้อง

สรุปสั้นๆ:

อำนาจควบคุม (Control) = คุณเป็นคนบงการ/ตัดสินใจทั้งหมด, อิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญ (Significant Influence) = คุณได้นั่งร่วมโต๊ะตัดสินใจแต่ไม่ได้เป็นคนคุมเกมทั้งหมด, บุคลากรจัดการสำคัญ (KMP) = บอสทั้งหลาย (กรรมการ/CEO)

3. "รายการระหว่างกัน" คืออะไร?

รายการระหว่างกัน (Related party transaction) คือการโอนทรัพยากร บริการ หรือภาระผูกพันระหว่างกิจการที่รายงานกับบุคคลหรือกิจการที่เกี่ยวข้องกัน โดยไม่คำนึงว่าจะมีการคิดราคากันหรือไม่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย: นักเรียนหลายคนเข้าใจผิดว่าถ้ารายการนั้นทำแบบ "ให้ฟรี" หรือ "ราคาต้นทุน" ก็ไม่ต้องเปิดเผย คิดผิดถนัด! แม้ว่า CEO จะยกตึกให้บริษัทฟรีๆ ก็ยังต้องเปิดเผยข้อมูล เพราะนั่นไม่ใช่รายการที่ทำใน "ราคาตลาด" (Arm's length transaction)

4. ข้อกำหนดในการเปิดเผยข้อมูล

เราต้องเปิดเผยข้อมูลหลัก 3 อย่างในหมายเหตุประกอบงบ:

A. ความสัมพันธ์

ต้องเปิดเผยความสัมพันธ์ระหว่าง บริษัทแม่และบริษัทย่อย แม้ว่าจะไม่มีรายการซื้อขายเกิดขึ้นเลยก็ตาม เพราะแค่การมีอยู่ของความสัมพันธ์นั้นก็อาจส่งผลต่อการดำเนินธุรกิจได้

B. ค่าตอบแทนบุคลากรจัดการสำคัญ (KMP)

คุณต้องเปิดเผยยอดรวมค่าตอบแทนที่จ่ายให้ KMP โดยแยกเป็น:
• ผลประโยชน์ระยะสั้น (เงินเดือน, โบนัส)
• ผลประโยชน์หลังออกจากงาน (เงินสมทบกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ)
• ผลประโยชน์ระยะยาวอื่น
• ผลประโยชน์เมื่อเลิกจ้าง
• ผลประโยชน์ที่จ่ายด้วยหุ้น

C. รายการและยอดคงเหลือ

หากมีรายการเกิดขึ้นในระหว่างงวด ต้องเปิดเผย:
1. ลักษณะ ของความสัมพันธ์
2. จำนวนเงิน ของรายการนั้น
3. จำนวน ยอดคงค้าง (หนี้ที่ยังค้างชำระ ณ สิ้นปี)
4. ค่าเผื่อ หนี้สงสัยจะสูญ ที่เกี่ยวข้องกับยอดคงค้างเหล่านั้น

รู้หรือไม่?

คุณไม่สามารถระบุว่ารายการระหว่างกันทำในเงื่อนไขเทียบเท่า "ราคาตลาด" (Arm’s length) ได้ เว้นแต่ คุณจะมีหลักฐานพิสูจน์ได้จริงๆ! ถ้าหาเหตุผลมาสนับสนุนราคาไม่ได้ ก็อย่าไปเคลมแบบนั้นนะ

5. ใครไม่ใช่ "บุคคลที่เกี่ยวข้องกัน"? (รายการจอมหลอก)

บางครั้งข้อสอบอาจพยายามหลอกคุณโดยการใส่รายชื่อที่ดูเหมือนจะเกี่ยวข้องกันแต่จริงๆ แล้วไม่ใช่ ภายใต้ HKAS 24 ต่อไปนี้คือกลุ่มที่ ไม่จำเป็นต้องเป็น บุคคลที่เกี่ยวข้องกัน:
1. สองบริษัทที่มี กรรมการคนเดียวกัน (เว้นแต่กรรมการคนนั้นจะมีอิทธิพลต่อทั้งสองบริษัท)
2. สองบริษัทที่เป็น ผู้ร่วมค้า เพียงเพราะพวกเขามีอำนาจควบคุมร่วมในกิจการร่วมค้าแห่งหนึ่ง
3. ผู้ให้กู้ (ธนาคาร), สหภาพแรงงาน, สาธารณูปโภค และ หน่วยงานราชการ (เว้นแต่จะมีการควบคุมหรือมีอิทธิพลต่อกิจการจริงๆ)
4. ลูกค้า, ซัพพลายเออร์, เจ้าของแฟรนไชส์ หรือผู้จัดจำหน่าย ที่มีการซื้อขายกันในปริมาณมากเพียงเพราะความพึ่งพาทางเศรษฐกิจ

ตัวอย่าง: ถ้า Apple เป็นบริษัทเดียวที่ซื้อชิปจากโรงงานเล็กๆ โรงงานนั้นจะ "พึ่งพาทางเศรษฐกิจ" กับ Apple มาก แต่ Apple ไม่ใช่ บุคคลที่เกี่ยวข้องกัน เว้นแต่ Apple จะเป็นผู้ถือหุ้นหรือมีที่นั่งในบอร์ดของโรงงานนั้น

6. กิจการที่เกี่ยวข้องกับภาครัฐ

มีการ ยกเว้นบางส่วน สำหรับกิจการที่ถูกควบคุมหรือมีอิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญโดย รัฐบาล
ทำไมล่ะ? ก็เพราะถ้าหากรัฐบาลเป็นเจ้าของบริษัทหลายร้อยแห่ง การให้เปิดเผยทุกรายการระหว่างกันคงเป็นฝันร้ายแน่ๆ กิจการกลุ่มนี้จึงเปิดเผยเพียง:
1. ชื่อรัฐบาลและลักษณะของความสัมพันธ์
2. ข้อมูลเชิงคุณภาพหรือเชิงปริมาณเกี่ยวกับนัยสำคัญของรายการที่เกิดขึ้น

7. เช็คลิสต์สรุปสำหรับนักเรียน

เมื่อเจอโจทย์เกี่ยวกับ Related Party ในข้อสอบ HKICPA QP ให้ทำตามขั้นตอนดังนี้:
1. ระบุความสัมพันธ์: มีอำนาจควบคุม, ควบคุมร่วม, หรืออิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญหรือไม่? เป็นบุคคลหรือกิจการ?
2. เช็คสมาชิกครอบครัว: ถ้าเป็นบุคคลที่เกี่ยวข้อง มีสมาชิกในครอบครัวใกล้ชิดเข้ามาเกี่ยวด้วยไหม?
3. ระบุรายการ: มีการโอนทรัพยากรกันหรือไม่? (จำไว้ว่า: ราคาไม่สำคัญ!)
4. ใช้กฎการเปิดเผยข้อมูล: เปิดเผยความสัมพันธ์แม่-ลูกหรือยัง? เปิดเผยค่าตอบแทน KMP หรือยัง? เปิดเผยรายละเอียดรายการซื้อขายหรือยัง?
5. ระวังข้อยกเว้น: เป็นกิจการที่เกี่ยวข้องกับรัฐบาลหรือเปล่า? หรือว่าเป็นแค่ลูกค้าเจ้าใหญ่เฉยๆ?

ประเด็นสำคัญ: หัวใจของ HKAS 24 คือ เนื้อหาสำคัญกว่ารูปแบบ (Substance over form) แม้ความสัมพันธ์จะไม่มีเอกสารยืนยันเป็นทางการ แต่ถ้าฝ่ายหนึ่งคุมอีกฝ่ายได้ พวกเขาก็คือบุคคลที่เกี่ยวข้องกัน! จำข้อนี้ไว้ให้ดี แล้วคุณจะจัดการบทนี้ได้อย่างสบายๆ เลย!