บทเรียน: กลอนสุภาพ (กลอน ๘)
สวัสดีครับน้อง ๆ ทุกคน! ยินดีต้อนรับเข้าสู่โลกของ "ฉันทลักษณ์และการแต่งคำประพันธ์" วันนี้เราจะมาทำความรู้จักกับ กลอนสุภาพ หรือที่หลายคนคุ้นหูในชื่อ กลอน ๘ นั่นเองครับ กลอนประเภทนี้ถือเป็นพื้นฐานที่สำคัญที่สุดของการแต่งบทร้อยกรองไทย และเป็นบทหลักที่น้อง ๆ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๒ จะต้องฝึกแต่งให้เก่งด้วยนะ!
ถ้ารู้สึกยากในตอนแรก ไม่ต้องกังวลนะ... การแต่งกลอนก็เหมือนการต่อจิ๊กซอว์คำศัพท์ ถ้าเรารู้จักกฎและวางแผนดี ๆ น้อง ๆ จะพบว่ามันสนุกและช่วยให้เราเป็นคนใช้ภาษาได้สละสลวยขึ้นมากเลยครับ
๑. ทำความรู้จักกลอนสุภาพ
กลอนสุภาพ คือคำประพันธ์ชนิดหนึ่งที่นิยมมากที่สุดในภาษาไทย เพราะมีท่วงทำนองที่ไพเราะ อ่านง่าย และสื่อสารความหมายได้ชัดเจน คำว่า "สุภาพ" ในที่นี้หมายถึงการที่ไม่มีข้อบังคับเรื่องรูปวรรณยุกต์ เอก-โท เหมือนโคลงสี่สุภาพ (ซึ่งน้อง ๆ จะได้เรียนในชั้น ม.๓) แต่จะมีข้อบังคับเรื่อง "เสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรค" แทนครับ
โครงสร้างของกลอนสุภาพ
กลอนสุภาพ ๑ บท ประกอบด้วยโครงสร้างหลัก ๆ ดังนี้:
- วรรค: ๑ บท มี ๔ วรรค
- บาท: ๒ วรรค รวมเป็น ๑ บาท (ดังนั้น ๑ บท มี ๒ บาท)
- จำนวนคำ: ในหนึ่งวรรค นิยมใช้ ๗ ถึง ๙ คำ แต่ที่ไพเราะที่สุดคือ ๘ คำ (จึงเรียกว่า กลอน ๘)
ชื่อเรียกของแต่ละวรรค
- วรรคที่ ๑: วรรคสดับ (หรือวรรคสลับ) - วรรคเริ่มต้น
- วรรคที่ ๒: วรรครับ - รับสัมผัสจากวรรคสดับ
- วรรคที่ ๓: วรรครอง - ส่งสัมผัสไปยังวรรคถัดไป
- วรรคที่ ๔: วรรคส่ง - ส่งสัมผัสไปยังบทถัดไป
ทบทวนประเด็นสำคัญ: จำง่าย ๆ ว่า "สดับ-รับ-รอง-ส่ง" คือลำดับของกลอน ๑ บทครับ
๒. การส่งสัมผัส (Rules of Rhyme)
หัวใจสำคัญของกลอนสุภาพคือ "สัมผัสนอก" (สัมผัสบังคับ) ซึ่งมีกฎดังนี้ครับ:
- คำสุดท้ายของ วรรคสดับ สัมผัสกับ คำที่ ๓ หรือ ๕ ของ วรรครับ
- คำสุดท้ายของ วรรครับ สัมผัสกับ คำสุดท้ายของ วรรครอง
- คำสุดท้ายของ วรรครอง สัมผัสกับ คำที่ ๓ หรือ ๕ ของ วรรคส่ง
- สัมผัสระหว่างบท: คำสุดท้ายของ วรรคส่ง ในบทที่ ๑ ต้องสัมผัสกับ คำสุดท้ายของ วรรครับ ในบทถัดไปเสมอ
รู้หรือไม่? สัมผัสในภาษาไทยมี ๒ แบบ คือ สัมผัสสระ (เช่น ตา-มา-หา) และ สัมผัสอักษร (เช่น รัก-รวด-ร้าว) ในการแต่งกลอนสุภาพ สัมผัสบังคับระหว่างวรรคต้องเป็น "สัมผัสสระ" เท่านั้นนะ!
๓. ข้อบังคับเรื่องเสียงวรรณยุกต์ (สำคัญมาก!)
ความลับที่ทำให้กลอนสุภาพ "เพราะ" หรือ "ไม่เพราะ" อยู่ที่เสียงท้ายวรรคครับ น้อง ๆ ควรจำหลักการนี้ไปใช้:
- คำสุดท้ายวรรคสดับ: ใช้ได้ทุกเสียง (แต่ไม่นิยมเสียงสามัญ)
- คำสุดท้ายวรรครับ: ห้ามใช้เสียงสามัญและเสียงตรี นิยมใช้เสียงจัตวา เอก หรือโท
- คำสุดท้ายวรรครอง: นิยมเสียงสามัญและตรี ห้ามใช้เสียงเอก โท จัตวา
- คำสุดท้ายวรรคส่ง: นิยมเสียงสามัญและตรี ห้ามใช้เสียงเอก โท จัตวา
เคล็ดลับ: ถ้าลงท้ายวรรครับด้วยเสียงจัตวา กลอนจะมีความกังวานและไพเราะเป็นพิเศษตามแบบฉบับของสุนทรภู่เลยล่ะ!
๔. ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (Common Mistakes)
ในการฝึกแต่งกลอนช่วงแรก น้อง ๆ มักจะเจอปัญหาเหล่านี้:
- สัมผัสเลือน: คือการใช้สระเสียงสั้นสัมผัสกับสระเสียงยาว เช่น คำว่า "ใจ" (เสียงสั้น) สัมผัสกับคำว่า "กาย" (เสียงยาว) แบบนี้ถือว่าไม่ถูกต้องครับ
- สัมผัสซ้ำ: การใช้คำเดิมที่มีความหมายเหมือนเดิมมาสัมผัสกันในบทเดียวกัน ทำให้กลอนดูไม่หลากหลาย
- จำนวนคำเกินหรือขาด: พยายามคุมให้อยู่ที่ \(๘\) คำ จะช่วยให้จังหวะการอ่านสม่ำเสมอที่สุด
๕. ตัวอย่างการแบ่งจังหวะการอ่าน
ตามตัวชี้วัด ม.๑ ถึง ม.๓ น้อง ๆ ต้องอ่านออกเสียงบทร้อยกรองให้ถูกต้อง การอ่านกลอนสุภาพมีการแบ่งจังหวะดังนี้:
ถ้ามี \(๘\) คำ แบ่งเป็น: ๓ - ๒ - ๓
ตัวอย่าง: ถึงม้วยดิน / กองฟ้า / มหาสมุทร
ถ้ามี \(๙\) คำ แบ่งเป็น: ๓ - ๓ - ๓
ตัวอย่าง: อันอ้อยตาล / หวานลิ้น / แล้วสิ้นซาก
รู้หรือไม่? บทร้อยกรองที่ถือเป็นแม่แบบของกลอนสุภาพที่น้อง ๆ จะได้เรียนในวรรคดีวิจักษ์ คือ "นิราศภูเขาทอง" ของท่านสุนทรภู่ ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นบรมครูแห่งกลอนสุภาพนั่นเองครับ
ทบทวนประเด็นสำคัญ:
๑. วรรคละ \(๗\) ถึง \(๙\) คำ (\(๘\) คำดีที่สุด)
๒. สัมผัสระหว่างวรรคต้องเป็นสัมผัสสระเสมอ
๓. เสียงท้ายวรรครับ ห้ามใช้เสียงสามัญ
๔. สัมผัสระหว่างบทเชื่อมจากท้ายวรรคส่งไปท้ายวรรครับของบทถัดไป
สรุปส่งท้าย: การแต่งกลอนสุภาพไม่ใช่เรื่องยากเกินความสามารถครับ เริ่มต้นจากการหา "คำหลัก" ที่เราอยากสื่อสาร แล้วค่อย ๆ หาคำที่มีสัมผัสสระเดียวกันมาต่อกันไปตามแผนผัง ลองฝึกเขียนบ่อย ๆ แล้วน้อง ๆ จะพบว่าภาษาไทยมีเสน่ห์กว่าที่คิดครับ!
(หมายเหตุ: สำหรับการแต่ง กาพย์ยานี ๑๑ หรือ โคลงสี่สุภาพ น้อง ๆ สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ในบทเรียนอื่นในหัวข้อฉันทลักษณ์นะครับ)