คำที่มาจากภาษาต่างประเทศ คำทับศัพท์ และศัพท์บัญญัติ

บทเรียน: คำที่มาจากภาษาต่างประเทศ คำทับศัพท์ และศัพท์บัญญัติ

สวัสดีทุกคน! เคยสงสัยไหมว่าทำไมภาษาไทยของเราถึงมีคำศัพท์ให้เลือกใช้เยอะแยะมากมาย ไม่ว่าจะเป็นคำว่า บิดา, ก๋วยเตี๋ยว, คอมพิวเตอร์ หรือ เทคโนโลยี คำเหล่านี้เดินทางมาจากไหน? ในบทเรียนนี้ เราจะมาเรียนรู้เรื่อง คำที่มาจากภาษาต่างประเทศ, คำทับศัพท์ และ ศัพท์บัญญัติ ซึ่งเป็นเนื้อหาสำคัญในสาระที่ ๔ หลักการใช้ภาษาไทย (ตามตัวชี้วัดชั้น ม.๒ และ ม.๓) ถ้ารู้สึกยากในตอนแรก ไม่ต้องกังวลนะ ค่อย ๆ อ่านและจับหลักการสังเกตไปทีละนิด แล้วจะพบว่าเรื่องนี้สนุกและใกล้ตัวกว่าที่คิด!

๑. ทำไมภาษาไทยจึงมีคำภาษาต่างประเทศ?

ภาษาไทยมีการติดต่อสัมพันธ์กับชนชาติต่าง ๆ มาช้านาน ทั้งทางการค้า การทูต ศาสนา วัฒนธรรม และความก้าวหน้าทางวิชาการ ทำให้เรารับเอาคำศัพท์ของภาษาอื่นเข้ามาใช้ปะปนกับภาษาไทยดั้งเดิม (คำไทยแท้) จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของภาษาในชีวิตประจำวัน

รู้หรือไม่?
คำไทยแท้ดั้งเดิมส่วนใหญ่จะเป็น "คำโดด" คือเป็นคำพยางค์เดียว มีความหมายสมบูรณ์ในตัวเอง เช่น พ่อ, แม่, น้ำ, ไฟ, หมา, แมว และสะกดตรงตามมาตราตัวสะกด หากพบคำที่หลายพยางค์ สะกดไม่ตรงมาตรา หรือมีตัวการันต์ ให้สงสัยไว้ก่อนเลยว่าเป็นคำที่ยืมมาจากภาษาต่างประเทศ!

๒. คำภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต

คำบาลีและสันสกฤตเป็นคำยืมที่เราพบมากที่สุดในภาษาไทย ทั้งในชีวิตประจำวัน วรรณคดี และคำราชาศัพท์ (สำหรับการสร้างคำสมาสจากคำบาลีสันสกฤต สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ในบทเรียนเรื่อง การสร้างคำ)

ลองมาดูข้อสังเกตง่าย ๆ ในการแยกภาษาบาลีและสันสกฤตกัน:

• สระ:
- ภาษาบาลี มีสระ ๘ ตัว คือ อะ อา อิ อี อุ อู เอ โอ
- ภาษาสันสกฤต มีสระ ๑๔ ตัว คือ สระเหมือนบาลี ๘ ตัว บวกเพิ่มอีก ๖ ตัว ได้แก่ ไอ เอา ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ดังนั้น คำใดมี ฤ ฤๅ ไอ เอา เช่น ฤๅษี, พฤกษา, ไมตรี, เสาวคนธ์ จึงเป็นภาษาสันสกฤตแน่นอน

• พยัญชนะ:
- ภาษาบาลี ไม่มี ศ และ ษ (มีแต่ ส) เช่น สัจจะ, สิกขา, สันติ
- ภาษาสันสกฤต มีทั้ง ศ, ษ และ ส เช่น ศิษย์, เกษตร, ศึกษา, อักษร (ยกเว้นคำไทยแท้บางคำที่ใช้ ศ เช่น ศอก ศึก เศร้า)

• พยัญชนะควบกล้ำ:
- ภาษาสันสกฤตนิยมใช้คำควบกล้ำและอักษรนำ เช่น ปราชญ์, จักร, กษัตริย์, จันทรา

• การใช้ ฬ และ ฑ:
- ภาษาบาลีใช้ ฬ เช่น กีฬา, จุฬา, ครุฬ
- ภาษาสันสกฤตมักใช้ ฑ หรือ กรฑ แทน เช่น กรีฑา, จุฑา, ครุฑ

• หลักตัวสะกด-ตัวตาม (ของภาษาบาลี):
- ภาษาบาลีมีหลักตัวสะกดตัวตามที่แน่นอน แบ่งเป็น ๕ วรรคและเศษวรรค โดยพยัญชนะแถวที่ ๑ สะกด แถวที่ ๑ หรือ ๒ จะตาม เช่น ทุกข์ (ก สะกด ข ตาม), สัจจะ (จ สะกด จ ตาม) หรือพยัญชนะแถวที่ ๓ สะกด แถวที่ ๓ หรือ ๔ จะตาม เช่น อัคคี, พุทธ เป็นต้น ส่วนภาษาสันสกฤตจะไม่มีกฎตัวสะกดตัวตามที่ตายตัวเช่นนี้ และมักใช้ รร (ร หัน) เช่น ธรรม, กรรม, ภรรยา, พรรณนา

๓. คำที่มาจากภาษาเขมร

ภาษาเขมรเป็นเพื่อนบ้านใกล้ชิดกับไทย คำเขมรจึงเข้ามาอยู่ในภาษาไทยเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะในคำราชาศัพท์และวรรณคดี

• ลักษณะเด่นของคำเขมร:
๑. มักเป็นคำสองพยางค์ที่ขึ้นต้นด้วย บัง, บัน, บำ เช่น บังคม, บันดาล, บำเพ็ญ
๒. มักขึ้นต้นด้วยการแผลงคำเป็น กำ, ขำ, จำ, ชำ, ดำ, ตำ, ทำ เช่น เกิด เป็น กำเนิด, จ่าย เป็น จำหน่าย, ตรวจ เป็น ตำรวจ
๓. มักสะกดด้วยพยัญชนะ จ, ญ, ร, ล, ส เช่น เสด็จ, เผชิญ, ขจร, ตำบล, ตรัส
๔. นิยมคำควบกล้ำและอักษรนำ เช่น ปราบ, ปลูก, โขลก, ฉลาด, จมูก, เสวย
๕. คำเขมรดั้งเดิมจะไม่มีรูปวรรณยุกต์ (เอก โท ตรี จัตวา)

๔. คำที่มาจากภาษาจีน

ภาษาจีนเข้ามาผ่านทางการค้าและการอพยพตั้งถิ่นฐาน ส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับอาหาร สิ่งของเครื่องใช้ และการค้าขาย

• ลักษณะเด่นของคำภาษาจีน:
๑. มักเป็นคำพยางค์เดียวหรือสองพยางค์ที่ออกเสียงง่ายคล้ายภาษาไทย แต่มีจุดสังเกตคือ มักมีวรรณยุกต์ตรีหรือจัตวา
๒. ตัวอย่างคำเกี่ยวกับอาหาร: ก๋วยเตี๋ยว, บะหมี่, เฉาก๊วย, พะโล้, เต้าหู้, โจ๊ก, เกี๊ยว
๓. ตัวอย่างคำเกี่ยวกับสิ่งของ/การค้า: เก้าอี้, โต๊ะ, ตึก, ห้าง, ลิ้นชัก, ตั๋ว, เก๊กฮวย, เจ๊ง

๕. คำที่มาจากภาษาชวา-มลายู

คำกลุ่มนี้เข้ามาทางวรรณคดี (เช่น เรื่อง ดาหลัง, อิเหนา) และการติดต่อค้าขายกับดินแดนทางใต้

• ลักษณะเด่นของคำชวา-มลายู:
๑. มักเป็นคำ ๒ พยางค์ และไม่ค่อยมีรูปวรรณยุกต์
๒. ตัวอย่างที่พบในชีวิตประจำวันและธรรมชาติ: น้อยหน่า, ทุเรียน, มังคุด, สลาตัน, กะดังงา, กะปะ
๓. ตัวอย่างที่พบในวรรณคดี: บุหรง (นก), บุหลัน (ดวงจันทร์), กุสุมา (ดอกไม้), ตุนาหงัน (หมั้นหมาย)

๖. คำที่มาจากภาษาอังกฤษ: คำทับศัพท์ และ ศัพท์บัญญัติ

เมื่อวิทยาการและเทคโนโลยีตะวันตกหลั่งไหลเข้ามา ภาษาอังกฤษจึงมีบทบาทอย่างยิ่งในการสื่อสาร ในระดับ ม.๓ เราจำเป็นต้องแยกแยะและเลือกใช้ระหว่าง คำทับศัพท์ และ ศัพท์บัญญัติ ให้ถูกต้องตามระดับภาษา

๖.๑ คำทับศัพท์ (Transliteration)

คือ คำที่ถ่ายเสียงและตัวอักษรจากภาษาเดิมมาเขียนเป็นอักษรไทย เพื่อให้ออกเสียงได้ใกล้เคียงกับภาษาเดิมมากที่สุด มักใช้กับคำที่ยังไม่มีศัพท์บัญญัติ หรือเป็นชื่อเฉพาะที่เข้าใจตรงกันอย่างแพร่หลาย

• ตัวอย่างคำทับศัพท์:
- คอมพิวเตอร์ (computer)
- แท็กซี่ (taxi)
- ไอศกรีม (ice cream)
- กราฟิก (graphic)
- ช็อกโกแลต (chocolate)
- อินเทอร์เน็ต (internet)

๖.๒ ศัพท์บัญญัติ (Coinage / Coined terms)

คือ คำที่ราชบัณฑิตยสถาน (ปัจจุบันคือสำนักงานราชบัณฑิตยสภา) ได้คิดค้นและสร้างขึ้นมาใหม่เพื่อใช้แทนคำศัพท์ภาษาต่างประเทศ โดยมักนำคำไทยแท้ หรือคำภาษาบาลีและสันสกฤตมาประกอบกัน เพื่อให้มีความหมายตรงกับคำเดิมในภาษาอังกฤษ

• ตัวอย่างศัพท์บัญญัติที่ควรทราบ:
- vision = วิสัยทัศน์
- network = เครือข่าย
- hardware = ส่วนชุดคำสั่ง หรือเครื่องมืออุปกรณ์ (ในคอมพิวเตอร์มักใช้ ส่วนเครื่อง หรือ ส่วนอุปกรณ์)
- software = ส่วนชุดคำสั่ง
- substance = สารัตถะ
- passport = หนังสือเดินทาง
- university = มหาวิทยาลัย
- pollution = มลพิษ หรือ ภาวะมลพิษ
- telephone = โทรศัพท์

หลักการใช้ในชีวิตจริง:
ในงานเขียนที่เป็นทางการ ทางวิชาการ หรือการสื่อสารระดับทางการ เราควรเลือกใช้ ศัพท์บัญญัติ ก่อนเสมอ แต่หากคำใดเป็นคำทับศัพท์ที่ได้รับการยอมรับและใช้กันอย่างเป็นมาตรฐาน (หรือคำศัพท์บัญญัตินั้นไม่เป็นที่นิยมจนทำให้สื่อสารไม่เข้าใจ) จึงจะเลือกใช้คำทับศัพท์ตามความเหมาะสม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

๑. เขียนคำทับศัพท์ผิดตามความคุ้นเคย: คำภาษาอังกฤษหลายคำมีหลักการสะกดตามพจนานุกรม เช่น:
- มักเขียนผิด: ไอติม \(\implies\) ที่ถูกต้อง: ไอศกรีม
- มักเขียนผิด: เซ็นต์ชื่อ \(\implies\) ที่ถูกต้อง: เซ็นชื่อ (ไม่มี ต การันต์ แต่ถ้าเป็น เซนต์ ที่หมายถึงเหรียญเซนต์ หรือ เปอร์เซ็นต์ จะมี ต การันต์)
- มักเขียนผิด: อินเตอร์เน็ต \(\implies\) ที่ถูกต้อง: อินเทอร์เน็ต
- มักเขียนผิด: กราฟฟิก \(\implies\) ที่ถูกต้อง: กราฟิก (พยัญชนะ ฟ ตัวเดียว)

๒. สับสนระหว่างคำบาลีและสันสกฤต: จำง่าย ๆ ว่าถ้าเจอ ศ, ษ, ฤ, ฤๅ, รร ให้กาชื่อ ภาษาสันสกฤต ไว้ก่อนได้เลย!

ทบทวนประเด็นสำคัญ

• คำไทยแท้: ส่วนใหญ่พยางค์เดียว สะกดตรงมาตรา มีรูปวรรณยุกต์ ไม่นิยมการันต์
• บาลี: สระ ๘ ตัว ไม่มี ศ ษ มี ฬ มีหลักตัวสะกด-ตัวตามที่แน่นอน
• สันสกฤต: สระเพิ่ม ฤ ฤๅ ไอ เอา มี ศ ษ มี ฑ ใช้ ร หัน (รร) และคำควบกล้ำ
• เขมร: ขึ้นต้น บัง, บัน, บำ, แผลงคำด้วย กำ ขำ จำ ชำ ดำ ตำ ทำ มักสะกดด้วย จ ญ ร ล ส
• จีน: คำพยางค์เดียว/สองพยางค์ นิยมเสียงวรรณยุกต์ตรีและจัตวา เกี่ยวกับอาหารและการค้า
• คำทับศัพท์: การเขียนถ่ายทอดเสียงจากภาษาเดิมด้วยอักษรไทย
• ศัพท์บัญญัติ: คำที่สร้างขึ้นใหม่เพื่อใช้แทนคำต่างประเทศ โดยเฉพาะในภาษาทางการและงานวิชาการ