ยินดีต้อนรับสู่โลกของ Swaps!
สวัสดีครับ! ยินดีต้อนรับสู่บทเรียนที่สำคัญที่สุดบทหนึ่งในเนื้อหาตราสารอนุพันธ์ (Derivatives) ของ CFA Level I ครับ ถ้าคุณเคยรู้สึกว่า Swaps เป็นเรื่องที่น่าปวดหัว ไม่ต้องกังวลไปนะครับ คุณไม่ได้เจอเรื่องนี้คนเดียวแน่นอน นักเรียนหลายคนมองว่าหัวข้อนี้ซับซ้อนเพราะมันมี "รายละเอียดปลีกย่อย" เยอะ
ในบทเรียนนี้ เราจะมาไขความลับกันว่าเรากำหนด "ราคา" ของ Swap ตอนเริ่มต้นได้อย่างไร และเราจะคำนวณ "มูลค่า" ของมันเมื่อเวลาผ่านไปได้อย่างไร ลองจินตนาการว่า Swap คือการนำ Forward Contracts หลายๆ สัญญามามัดรวมกันดูครับ เมื่อจบบทสรุปนี้ คุณจะเห็นเลยว่าถึงตัวเลขคณิตศาสตร์จะดูเยอะ แต่ตรรกะเบื้องหลังมันไม่ได้ซับซ้อนอย่างที่คิด!
1. การกำหนดราคา (Pricing) vs. การประเมินมูลค่า (Valuation): แนวคิดเรื่อง "ความยุติธรรม"
ก่อนจะลุยกันเรื่องเลข เราต้องเข้าใจความแตกต่างระหว่าง Pricing และ Valuation ก่อนครับ ซึ่งเป็นจุดที่นักเรียนสับสนกันบ่อยมาก
Pricing: เกิดขึ้นที่จุดเริ่มต้นสัญญา (Time 0) เมื่อคู่สัญญาทั้งสองฝ่ายตกลงทำ Swap ทั้งคู่ต้องการให้มันเป็น "ดีลที่ยุติธรรม" ซึ่งหมายความว่ามูลค่าเริ่มต้นของ Swap ต้องเป็น ศูนย์ (zero) สำหรับทั้งสองฝ่าย ไม่มีใครต้องจ่ายเงินให้ใครเพื่อเริ่มต้นสัญญา การ "Pricing" Swap จึงหมายถึงการหา อัตราดอกเบี้ยคงที่ (fixed rate) ที่ทำให้มูลค่าปัจจุบัน (PV) ของฝั่งที่จ่ายดอกเบี้ยคงที่ เท่ากับมูลค่าปัจจุบันของฝั่งที่จ่ายดอกเบี้ยลอยตัวพอดี
Valuation: เกิดขึ้น หลังจาก ที่ Swap เริ่มต้นไปแล้ว เมื่ออัตราดอกเบี้ยหรือราคาตลาดเปลี่ยนแปลงไป มูลค่าของสัญญาฝั่งหนึ่งจะสูงกว่าอีกฝั่งหนึ่ง ถ้าคุณเป็นฝ่ายที่ได้รับเงินมากกว่าที่ต้องจ่าย แสดงว่า Swap นั้นมี มูลค่าเป็นบวก (positive value) สำหรับคุณ
กล่องทบทวนด่วน:
• Pricing: คือการกำหนด fixed rate เพื่อให้มูลค่าเริ่มต้นของสัญญาเท่ากับ 0
• Valuation: คือการวัดการเปลี่ยนแปลงของมูลค่าระหว่างอายุของสัญญา
2. Interest Rate Swaps
ใน Interest Rate Swap แบบมาตรฐาน (Plain Vanilla) ฝ่ายหนึ่งจะจ่าย fixed rate และได้รับ floating rate (ปกติจะอ้างอิงกับดัชนี เช่น MRR - Market Reference Rate)
วิธีการ "Price" Interest Rate Swap
เพื่อหา fixed rate (หรือ swap rate) เราจะใช้ Discount Factors โดยที่ Discount factor \( Z_t \) ก็คือมูลค่าปัจจุบันของเงิน 1 ดอลลาร์ที่จะได้รับ ณ เวลา \( t \) คำนวณได้จาก \( Z_t = \frac{1}{1 + (r \times \frac{days}{360})} \)
สูตรสำหรับหาอัตราดอกเบี้ยคงที่รายปี \( R_{fix} \) คือ:
\( R_{fix} = \frac{1 - Z_n}{\sum_{i=1}^{n} Z_i} \times \frac{360}{days} \)
สรุปขั้นตอนแบบเข้าใจง่าย:
1. คำนวณ discount factors (\( Z \)) สำหรับทุกวันที่จ่ายเงิน
2. นำ 1 ลบด้วย discount factor ตัวสุดท้าย (\( Z_n \))
3. นำผลลัพธ์ที่ได้ไปหารด้วย ผลรวม ของ discount factors ทั้งหมด
4. ปรับให้อยู่ในรูปต่อปี (ปกติคูณด้วย 360 หารด้วยจำนวนวันในแต่ละงวด)
เปรียบเทียบ: ลองนึกว่า fixed swap rate คือ "ค่าเฉลี่ย" ของอัตราดอกเบี้ยลอยตัวที่คาดว่าจะเกิดขึ้นในอนาคต โดยมีการปรับลดด้วยมูลค่าของเงินตามเวลา (Time Value of Money) แล้วนั่นเอง
วิธีการ "Value" Interest Rate Swap
หลังจากเวลาผ่านไป อัตรา fixed rate ที่เราตกลงกันไว้ตอนแรกอาจจะสูงหรือต่ำกว่า swap rate ในตลาดปัจจุบัน มูลค่าสำหรับ ผู้จ่ายดอกเบี้ยคงที่ (fixed-rate payer) คือ:
มูลค่า = (ผลรวม PV ของกระแสเงินสดลอยตัวที่เหลือ) - (ผลรวม PV ของกระแสเงินสดคงที่ที่เหลือ)
หัวใจสำคัญ: หากอัตราดอกเบี้ยในตลาด เพิ่มขึ้น ฝ่ายที่ จ่าย fixed rate จะเป็นผู้ชนะ! เพราะสัญญาจะมีมูลค่าเป็นบวกสำหรับพวกเขา เนื่องจากพวกเขายังคงจ่ายดอกเบี้ยในอัตราเดิมที่ "ถูกกว่า" ตลาด ในขณะที่ได้รับดอกเบี้ยในอัตราใหม่ที่ "สูงขึ้น"
3. Currency Swaps
Currency swaps จะมีความต่างออกไปเพราะเกี่ยวข้องกับสองสกุลเงิน (เช่น USD และ EUR) และที่สำคัญคือมีการ แลกเปลี่ยนเงินต้น (principal) ทั้งตอนเริ่มต้นและตอนจบสัญญา
การ Pricing Currency Swaps
การกำหนดราคา Currency swap ก็เหมือนกับการทำ Interest Rate Swap สองอันแยกกัน อันหนึ่งสำหรับสกุลเงินหนึ่ง เราจะหา fixed rate ของสกุลเงิน A โดยใช้โครงสร้างอัตราดอกเบี้ยของเงินสกุลนั้น และหา fixed rate ของสกุลเงิน B โดยใช้โครงสร้างของอีกสกุลเงินหนึ่ง
การ Valuing Currency Swaps
ในการประเมินมูลค่าภายหลัง ให้คุณคำนวณมูลค่าปัจจุบัน (PV) ของกระแสเงินสดที่เหลือทั้งหมดในแต่ละสกุลเงิน แล้วแปลงให้เป็นสกุลเงินเดียวกันโดยใช้ อัตราแลกเปลี่ยนตลาด (spot exchange rate) ปัจจุบัน
มูลค่า = \( PV_{currency A} - (S_t \times PV_{currency B}) \)
(โดยที่ \( S_t \) คืออัตราแลกเปลี่ยน spot ปัจจุบัน)
ข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง: อย่าลืมรวม เงินต้น (notional principal) เข้าไปในการคำนวณ PV สำหรับ Currency swaps ด้วยนะครับ! ต่างจาก Interest rate swap (ที่เงินต้นเป็นเพียงตัวเลขสมมติและไม่ได้มีการแลกเปลี่ยนกันจริง) Currency swaps มีการแลกเปลี่ยนเงินต้นกันจริงๆ นะครับ
4. Equity Swaps
ใน Equity swap ฝ่ายหนึ่งมักจะจ่ายผลตอบแทนของหุ้นหรือดัชนี (เช่น S&P 500) และได้รับอัตราดอกเบี้ยคงที่หรือลอยตัว
การประเมินมูลค่า Equity Swaps
โดยปกติแล้ว Equity swaps จะถูก "กำหนดราคา" ให้มีมูลค่าเป็นศูนย์ตอนเริ่มต้น (Value = 0) และเมื่อราคาหุ้นเปลี่ยนแปลงไป มูลค่าของสัญญาก็จะเปลี่ยนตาม
"มูลค่า" สำหรับฝ่ายที่ได้รับผลตอบแทนจากหุ้น:
\( Value = (Notional \times \frac{New Index Level}{Old Index Level}) - PV(Fixed/Floating Payments) \)
คุณรู้หรือไม่? ต่างจาก Interest rate swap ที่กระแสเงินสดมักจะทราบค่าล่วงหน้าตั้งแต่ต้นงวด (สำหรับฝั่ง fixed) กระแสเงินสดของ Equity swap จะยังไม่ทราบค่าจนกว่าจะถึงวันสิ้นงวด เพราะเราไม่มีทางรู้เลยว่าราคาหุ้นจะเคลื่อนไหวไปอย่างไร!
5. สรุปและเทคนิคช่วยจำ
เทคนิคช่วยจำ: มุมมองของ "Fixed Payer"
ถ้าคุณเป็น Fixed Payer คุณมีสถานะเหมือนกับการ "Short" พันธบัตร (เพราะต้องจ่ายดอกเบี้ยคงที่) และ "Long" สินทรัพย์ลอยตัว
• ถ้าดอกเบี้ย ขึ้น? มูลค่าสัญญาของคุณจะ ขึ้น (เพราะคุณได้เปรียบที่จ่ายดอกเบี้ยอัตราเก่าที่ถูกกว่าตลาด)
• ถ้าดอกเบี้ย ลง? มูลค่าสัญญาของคุณจะ ลง (เพราะคุณต้องติดแหง็กจ่ายดอกเบี้ยในอัตราที่สูงกว่าตลาดปัจจุบัน)
ตารางสรุป
ประเภท Swap: Interest Rate Swap
ปัจจัยสำคัญในการ Pricing: Discount factors ของเส้นอัตราผลตอบแทน (yield curve)
ปัจจัยกำหนดมูลค่า: การเปลี่ยนแปลงของอัตราดอกเบี้ยในตลาด
ประเภท Swap: Currency Swap
ปัจจัยสำคัญในการ Pricing: เส้นอัตราผลตอบแทนของ ทั้งสอง ประเทศ
ปัจจัยกำหนดมูลค่า: การเปลี่ยนแปลงของอัตราดอกเบี้ย และอัตราแลกเปลี่ยน
ประเภท Swap: Equity Swap
ปัจจัยสำคัญในการ Pricing: ปกติกำหนดให้มูลค่าเริ่มต้นเป็นศูนย์
ปัจจัยกำหนดมูลค่า: ผลประกอบการของหุ้นหรือดัชนีอ้างอิง
ถ้ารู้สึกยากในตอนแรก ไม่ต้องกังวลนะ! สิ่งที่สำคัญที่สุดที่ต้องจำไปสอบคือ:
1. Swap มีมูลค่าเป็นศูนย์ตอนเริ่มต้นเสมอ
2. ในการ Pricing เราใช้ discount factors เพื่อทำให้ PV ของทั้งสอง "ขา" (legs) เท่ากัน
3. ในการ Valuation เราหาผลต่างระหว่าง PV ของสิ่งที่เรา ได้รับ กับสิ่งที่เรา จ่าย
หมั่นฝึกคำนวณ discount factors บ่อยๆ รับรองว่าคุณจะเก่งเรื่องนี้ได้ในเวลาไม่นานแน่นอนครับ!